Yaşa Göre Ortodonti Tedavisi

Yaş neden bu kadar önemli?

Ortodontinin elindeki iki araç birbirinden farklıdır. Birincisi diş hareketidir ve her yaşta mümkündür. İkincisi çene gelişiminin yönlendirilmesidir; bu yalnızca büyüme sürerken yapılabilir.

Bu ayrım tedavi planını kökünden değiştirir. Büyümesi devam eden bir çocukta dar bir üst çene genişletilebilir. Aynı hasta yirmi beş yaşına geldiğinde bu genişletme çoğu zaman cerrahi destek gerektirir.

Bu nedenle ortodontide zamanlama, yöntem seçiminden önce gelir. Doğru zamanda yapılan basit bir uygulama, ileride çok daha kapsamlı bir tedaviyi gereksiz kılabilir. Yanlış zamanda başlanan bir tedavi ise gereksiz yere uzar.

Zamanlamayı belirleyen tek şey takvim yaşı değildir. Dişlerin sürme durumu, çene gelişiminin evresi ve iskeletsel olgunluk birlikte değerlendirilir. Bu değerlendirme röntgen ile yapılır.

Çocuklarda ortodonti

Çocuklarda ortodonti, süt ve karışık dişlenme döneminde uygulanan yaklaşımları kapsar. Amaç çoğu zaman dişleri hemen düzeltmek değildir. Gelişimi izlemek ve sorun büyümeden yönlendirmek esastır.

Amerikan Ortodonti Derneği, ilk ortodonti muayenesinin yedi yaş civarında yapılmasını önerir. Bu yaşta ilk daimî azı dişleri ve ön kesiciler sürmüştür. Çene ilişkisi bu sayede değerlendirilebilir hâle gelir.

Koruyucu ortodonti sorunun ortaya çıkmasını engellemeyi hedefler. Önleyici (interseptif) ortodonti ise başlamış bir sorunun ilerlemesini durdurur.

Bu dönemin sık kullanılan araçları arasında damak genişletme apareyi, hareketli plak apareyler ve çene gelişimini yönlendiren fonksiyonel apareyler bulunur.

Alışkanlıklar da bu yaşta ele alınır. Parmak emme ve dil itimi sürerse kapanış bozulabilir. Süt dişinin erken kaybında yer tutucu ile boşluğun korunması gerekir.

Gençlerde ortodonti

Gençlerde ortodonti en yaygın tedavi dönemidir. Sürekli dişlerin çoğu sürmüştür ve büyüme genellikle sürmektedir. Bu iki koşulun bir arada bulunması tedaviyi öngörülebilir kılar.

Ergenlikte kemik dönüşümü hızlıdır. Diş hareketi bu nedenle yetişkine göre daha kolay olur. Büyüme atağı devam ediyorsa çene ilişkisine de müdahale edilebilir.

Bu dönemde belirleyici olan asıl etken iş birliğidir. Ağız bakımı, lastik kullanımı ve randevulara devam tedavi süresini doğrudan etkiler. Aile bu konuda destekleyici bir rol üstlenir.

Estetik kaygı ergenlikte belirgindir. Bu nedenle seramik braket ve şeffaf plak seçenekleri sık sorulur. Her ikisi de uygun vakalarda kullanılabilir; karar vakanın karmaşıklığına göre verilir.

Yetişkinlerde ortodonti

Yetişkinlerde ortodonti son yıllarda belirgin biçimde artmıştır. Kemikteki biyolojik süreç yetişkinde de aynı şekilde işler. Diş, uygulanan kuvvete yanıt verir ve yer değiştirir.

Farklı olan çevre koşullarıdır. Yetişkin ağzında dolgular, kaplamalar, köprüler ve eksik dişler bulunabilir. Diş eti çekilmesi ve kemik kaybı da tabloya eklenebilir. Bu nedenle plan daha ayrıntılı hazırlanır.

Ortodonti öncesi periodontal hazırlık yetişkinde çoğu zaman zorunludur. İltihaplı bir diş etinde diş hareketi kemik kaybını artırabilir. Bu nedenle önce diş eti sağlığı sağlanır.

Yetişkinlerde şeffaf plak iş yaşamı nedeniyle sık tercih edilir. Uygunluk yine vakaya bağlıdır.

Bazı tedaviler ortodontiyi bir hazırlık aşaması olarak kullanır. Protez ve implant öncesi ortodonti eksik diş bölgesinde uygun boşluğu oluşturur. Böylece protez daha sağlıklı bir konumda yapılır.

Yaş gruplarının karşılaştırması

Tablo yalnızca genel eğilimi gösterir. Her hasta kendi kayıtlarıyla değerlendirilir.

Ne zaman başvurmalı?

Ailelerin en sık sorduğu soru başvuru zamanıdır. Beklemek yerine değerlendirme yaptırmak genellikle daha doğrudur. Muayene, tedaviye başlama zorunluluğu doğurmaz.

Şu durumlarda gecikmeden başvurulması önerilir:

• Süt dişlerinin erken kaybı
• Ağızdan nefes alma ve gece horlama
• Çiğnemede veya ısırmada zorlanma
• Alt ve üst çene arasında belirgin uyumsuzluk
• Ön dişlerin ısırırken hiç temas etmemesi
• Üç yaşından sonra süren parmak emme alışkanlığı
• Alt çenenin kapanırken sağa veya sola kayması

Yetişkinlerde ise şikâyet genellikle çapraşıklık, kapanış bozukluğu ya da protez öncesi yer sorunudur. Bu durumlarda da ilk adım muayenedir.

Şikâyetlerin hangi kapanış bozukluğuna karşılık geldiğini ortodontik problemler bölümünde bulabilirsiniz. Uygulanan yöntemlerin tamamı tedaviler bölümünde toplanmıştır.

Sınırlamalar

Erken tedavi her zaman gerekli değildir. Bazı sorunlar kendiliğinden düzelir. Gereksiz erken tedavi, çocuğu uzun bir sürece bağlar ve ikinci bir aşamayı ortadan kaldırmaz.

İki aşamalı tedavi kararının belirli ölçütleri vardır. Bu ölçütler karşılanmıyorsa izlem tercih edilir. Karar kayıtlar üzerinden verilir.

Yetişkinde diş eti desteği azalmışsa hareket miktarı sınırlı tutulur. İskeletsel uyumsuzluk büyükse yalnız ortodonti yeterli olmayabilir. Bu durumlar ileri tedaviler bölümünde ele alınır.

Tedavi süresi her yaş grubunda tahminidir. Kişisel yanıt farklılıkları süreyi uzatabilir. Tedavi boyunca izlenen ilerleme, plana göre güncellenir. Sürecin adımlarını tedavi süreci bölümünde bulabilirsiniz.

İki aşamalı tedavi nedir?

Bazı çocuklarda tedavi tek bir dönemde tamamlanmaz. Önce karışık dişlenme döneminde kısa bir aşama uygulanır, ardından tüm sürekli dişler sürdükten sonra ikinci bir aşama gelir. Bu yaklaşıma iki aşamalı tedavi denir.

Birinci aşamanın amacı sınırlıdır ve bellidir. Genellikle dar bir üst çeneyi genişletmek, çene ilişkisini düzeltmek ya da öne çok çıkmış kesici dişleri travmadan korumak hedeflenir. Bu aşama altı ay ile bir yıl arasında sürer ve ardından izlem dönemi başlar.

İkinci aşama, sürekli dişlerin tamamı sürdükten sonra planlanır. Bu aşamada dişlerin sıralanması ve kapanışın ince ayarı yapılır. Genellikle sabit braket veya şeffaf plak kullanılır.

İki aşamalı tedavi her çocukta gerekli değildir. Cochrane derlemeleri, öne çıkmış üst kesici dişlerde erken tedavinin diş travması riskini azaltabildiğini, ancak nihai diş dizilimi açısından tek aşamalı tedaviye belirgin üstünlük sağlamadığını bildirir. Bu nedenle karar, çocuğun kendi kayıtları üzerinden verilir.

Ailenin rolü

Çocuk ve ergen tedavilerinde ailenin katkısı sonucun bir parçasıdır. Hekim planı kurar, ancak planın günlük hayatta yürümesini sağlayan aile olur.

Ağız bakımı bu rolün ilk basamağıdır. Braketli bir ağızda fırçalama daha uzun sürer ve daha dikkatli yapılır. Küçük yaş grubunda fırçalamanın bir yetişkin tarafından denetlenmesi önerilir.

İkinci basamak randevu düzenidir. Ortodontik kuvvetler planlanan aralıklarla yenilenir. Aksayan randevular tedavi süresini uzatır ve bazen ara hedeflerin yeniden kurulmasını gerektirir.

Üçüncü basamak apareylerin kullanımıdır. Hareketli aparey, fonksiyonel aparey ve şeffaf plak yalnızca takıldığı sürece çalışır. Çocuğun bunu bir görev olarak değil, alışkanlık olarak edinmesi en kolay yoldur.

Beslenme de bu tabloya girer. Sert ve yapışkan yiyecekler braket kopmasına yol açabilir. Bu konudaki ayrıntıları tedavi süreci bölümünde ele aldık.

Sık karşılaşılan yanlış bilgiler

Ortodonti hakkında yaygın birkaç yanlış bilgi vardır. Bunların düzeltilmesi, ailelerin doğru zamanda başvurmasını kolaylaştırır.

Birinci yanlış, tedavi için tüm süt dişlerinin dökülmesinin beklenmesi gerektiğidir. Bazı çene sorunlarında beklemek fırsat penceresini kapatır. Değerlendirme her zaman erken yapılabilir.

İkinci yanlış, ortodontinin yalnızca görünüm için yapıldığıdır. Kapanış bozuklukları çiğneme işlevini, diş eti sağlığını ve bazı vakalarda konuşmayı etkiler.

Üçüncü yanlış, yetişkinlikte tedavinin mümkün olmadığıdır. Kemik yaşam boyu yeniden şekillenir. Yetişkinde tedavi mümkündür ve giderek yaygınlaşmaktadır.

Dördüncü yanlış, tedavi bitince dişlerin sonsuza kadar sabit kalacağıdır. Pekiştirme yapılmazsa dişler yer değiştirebilir. Bu nedenle pekiştirme dönemi tedavinin bir parçası sayılır.

İzlem dönemi nasıl işler?

Erken muayenenin en sık sonucu tedavi değil, izlemdir. İzlem, hiçbir şey yapmamak anlamına gelmez. Çocuk belirli aralıklarla çağrılır ve gelişimi kayıt altına alınır.

İzlem randevularında dişlerin sürme sırası kontrol edilir. Çene ilişkisindeki değişim izlenir. Gerektiğinde yeni röntgen alınır ve önceki kayıtlarla karşılaştırılır.

Bu karşılaştırma, tedavi zamanının belirlenmesinde en değerli veridir. Tek bir muayene bir anın fotoğrafını verir; izlem ise değişimin yönünü gösterir. Böylece müdahale gerçekten gerektiğinde yapılır.

İzlem aralığı genellikle altı ay ile bir yıl arasındadır. Gelişimi hızlı değişen çocuklarda bu aralık kısaltılır. Aile, ara dönemde ortaya çıkan yeni bir şikâyette beklemeden başvurabilir.

İlk randevuda ne olur?

İlk randevu, ailelerin merak ettiği bir aşamadır. Çocuk için de yeni bir deneyimdir. Bu randevuda genellikle tedaviye başlanmaz.

Önce şikâyet dinlenir. Ardından ağız içi muayene yapılır: dişlerin sıralanışı, kapanış ilişkisi, diş eti durumu ve çene ekleminin hareketi değerlendirilir. Yüz profili ve dudak desteği de incelenir.

Gerekli görülürse aynı gün panoramik röntgen alınır. Bu görüntü, sürmemiş dişleri, gömülü kalmış olabilecek dişleri ve kök gelişimini gösterir. Sefalometrik röntgen ise çene ilişkisini ölçmek için kullanılır.

Muayene sonunda üç sonuçtan biri ortaya çıkar. Ya hemen tedaviye başlanır, ya izlem programına alınır, ya da başka bir uzmanlık dalına yönlendirme yapılır. Her durumda aileye durum yazılı olarak açıklanır.